Kako je moguće da studenti šute? Gdje su sada blokade, transparenti, plenumi i parole o slobodi? Kako hiljade mladih ljudi ne vidi problem u tome da država i crkva zajedno oblikuju obrazovni sistem? Odgovor je brutalan i bolan. Vide oni sve veoma dobro, samo se velikom broju to sviđa. Generacije koje dolaze već su odgojene u sistemu u kojem su nacionalizam, svetosavlje i mitologija postali normalnost. Mnogi od tih mladih ljudi ne žele sekularnu, evropsku Srbiju. Žele “jaču“, “tradicionalniju“ i “pravoslavniju“ Srbiju. Žele identitet umjesto slobode i pripadanje umjesto mišljenja. Tu Vučić pobjeđuje bez ispaljenog metka

Piše: Dragan Bursać za Start 

Prije no što se upustim u pisanje ove kolumne, moram kazati jednu jako važnu stvar: Srbija je po sopstvenom Ustavu sekularna država. Tačka. Jasno, kratko i bez mogućnosti za bilo kakvo tumačenje. Naime, Član 11 Ustava Republike Srbije precizira: “Republika Srbija je svetovna država. Crkve i verske zajednice su odvojene od države. Nijedna religija ne može da se uspostavi kao državna ili obavezna.“

I taman čovjek pomisli da je to riješena stvar, da država pripada građanima, a crkva vjernicima, da univerziteti služe nauci, a bogomolje liturgiji. A onda Aleksandar Vučić, patrijarh Porfirije i srbijanski premijer Đuro Macut potpisuju Memorandum o osnivanju Univerziteta „Sveti Sava“, uz poruku da država i Crkva, ruku pod ruku zajedno grade obrazovni sistem, zajedno oblikuju (kvazi)patriotizam i zajedno odgajaju buduće generacije. 

Tiha tragedija Srbije

Dakle, Ustav kaže jedno, vlast radi drugo, a društvo masovno i horski šuti. Upravo u toj tišini leži najveća tragedija Srbije. Jer u Srbiji više nema prostora za ono čuveno “ma dobro, to je folklor“. Ovo je državni projekat klerikalizacije Srbije sa samog vrha vlasti, sistematski, planski i bez ikakvog skrivanja. Vučić danas otvoreno govori kako “naša prosveta nikada nije bila odvojena od vere“, kako je “država slaba bez podrške crkve“, kako će djeca na ovom univerzitetu “baštiniti patriotizam i ljubav prema otadžbini“. 

Drugim riječima, obrazovanje više nije prostor znanja nego prostor ideološkog modeliranja. Student više nije mladi čovjek koji razvija kritičko mišljenje, nego budući podanik nacionalno-crkvenog projekta. A kada država i crkva zajedno proizvode “patriotizam“, tada patriotizam prestaje biti osjećaj i postaje obaveza. Kad ta obaveza dobije religijski pečat, svako ko misli drugačije lako postaje heretik, izdajnik ili unutrašnji neprijatelj. Tako nastaju autoritarna društva, polako i podmuklo, uz tamjan, zastave i horsko pjevanje o tradiciji.

Najjeziviji dio cijele priče nije čak ni Vučić. Od njega se ovo očekuje. Čovjek godinama pretvara Srbiju u spoj radikalske mitologije, pravoslavnog populizma i rusofilske političke teologije. Problem je što gotovo niko više ozbiljno ne pruža otpor. Ni opozicija, ni studenti u blokadi, ni akademska zajednica, ni građanska Srbija koja se nekad makar pokušavala braniti idejom sekularne države. Taj muk govori više od hiljadu govora.

Pisao sam o tome ovdje (https://startbih.ba/clanak/bursac-srbija-na-krilima-vucica-i-crkve-nezaustavljivo-hrli-u-srednji-vijek/283365#google_vignette)

Klerikalizacija Srbije nije počela juče. Počela je krajem osamdesetih godina prošlog vijeka kada je nacionalizam obučen u mantiju, a mantija je postala politički alat. Devedesete su donijele ratove, svetosavski militarizam i pretvaranje Crkve Srbije u ideološki sektaški štab velikosrpske politike. Poslije petog oktobra mnogi su vjerovali da će država krenuti prema modernoj evropskoj demokratiji. Desilo se upravo suprotno. Crkva je postajala sve moćnija, bogatija i političkija. Preko doktrine svetosavlja ulazila je u škole, vojsku, parlament, medije i bezbjednosne strukture. Vjeronauka je postala gotovo društvena obaveza, svetosavlje se iz duhovne tradicije pretvorilo u političku ideologiju, historija se prekrajala uz blagoslov mantijaša, četnici rehabilitovali, ratni zločinci dobijali ikone, a Rusija proglašavana mitskim zaštitnikom pravoslavnog svijeta.

I evo nas danas, u trenutku kada država i Crkva Srbije zajedno osnivaju univerzitet, formalno, institucionalno i uz aplauze. A Ustav? Koga još briga za Ustav kad se gradi pravoslavna republika sa kvazidemokratskom fasadom.

U demokratskim društvima crkveni univerziteti NISU državni projekti

Mnogi će ovu priču pokušati braniti argumentom da i na Zapadu postoje katolički univerziteti. Porfirije već poteže Rim, Luven i Notr Dam kao dokaz da Srbija samo prati evropsku tradiciju. Samo što namjerno prešućuje jednu ključnu stvar: u demokratskim državama crkveni univerziteti nisu državni projekti ideološkog prevaspitavanja nacije. Tamo države ne govore studentima da je patriotizam “jedna od najviših vrijednosti“ koju treba usvajati pod patronatom crkve. Tamo predsjednici i premijeri ne sjede kao politički đaci pred patrijarhom dok se obrazovni sistem pretače u nacionalno-vjerski okvir. Univerzitet nije produžena ruka državne ideologije. U Srbiji upravo to postaje.

Zato ovaj Memorandum nema veze sa obrazovanjem. Ovo je politički manifest države koja odustaje od sekularizma i ulazi u otvoreni savez sa Crkvom Srbije kao ideološkim aparatom vlasti. A kad vlast i crkva postanu jedno, tada nauka umire prva, jer nauka traži sumnju, a religijsko-politički sistemi traže poslušnost. Nauka pita, dogma unaprijed daje odgovor.

Univerzitet “Sveti Sava“ zato će biti sve osim univerziteta u izvornom smislu te riječi. Biće fabrika podobnih kadrova, mjesto gdje se patriotizam mjeri količinom poslušnosti, a kritičko mišljenje doživljava kao “kvarenje omladine“.

Identitet umjesto mišljenja

I onda dolazimo do možda najvažnijeg pitanja: kako je moguće da studenti šute? Gdje su sada blokade, transparenti, plenumi i parole o slobodi? Kako hiljade mladih ljudi ne vide problem u tome da država i crkva zajedno oblikuju obrazovni sistem?

Odgovor je brutalan i bolan. Vide oni sve to veoma dobro, samo se velikom broju to sviđa. Generacije koje dolaze već su odgojene u sistemu u kojem su nacionalizam, svetosavlje i mitologija postali normalnost. Mnogi od tih mladih ljudi ne žele sekularnu evropsku Srbiju. Žele “jaču“, “tradicionalniju“ i “pravoslavniju“ Srbiju. Žele identitet umjesto slobode i pripadanje umjesto mišljenja.

Tu Vučić pobjeđuje bez ispaljenog metka. Više nema potrebu ni da glumi demokratiju. Dovoljno je da prati duh društva koje je godinama preoravano propagandom, crkvom, tabloidima i nacionalnim mitovima.

Zato ova priča nije samo o univerzitetu. O njemju je ponajmanje! Ovo je priča o državi Srbiji koja se odriče vlastitog Ustava, o društvu koje pristaje da mu mantija određuje granice mišljenja, o opoziciji koja se plaši da jasno kaže kako je Srbija sekularna država kako ne bi izgubila “patriotske glasove“, o studentima koji više sanjaju Rusiju nego Evropu i o zemlji koja iz godine u godinu sve odlučnije bježi iz 21. vijeka uz zvuke crkvenih zvona, državne himne i aplauze političkih poslušnika.

Za narodne pare.

I uz blagoslov Vučića i crkve.