Intervju

Dok rat na Bliskom istoku oblikuje globalna politička, ali i ekonomska dešavanja, u našem neposrednom susjedstvu u toku su postizborne i predizborne kalkulacije. U pitanju su nedavno održani parlamentarni izbori u Sloveniji, te izbori u Mađarskoj koji će se održati u aprilu.

To je bio povod za intervju s prof. dr. Zijadom Bećirovićem, direktorom Međunarodnog instituta za bliskoistočne i balkanske studije (IFIMES) u Ljubljani.

Razgovarao: Zdravko Čupović ([email protected])

Prema dosadašnjim rezultatima parlamentarnih izbora u Sloveniji, čini se da nema jasnog pobjednika. Pokret Sloboda premijera Roberta Goloba jeste osvojio najviše glasova, ali se čini da to neće biti dovoljno za većinu s dosadašnjim koalicionim partnerima, te postoji mogućnost da to uspije Janezu Janši. Ukoliko se ostvari taj scenarij, kako bi se to moglo odraziti na prilike u Bosni i Hercegovini?

- Iako je Janez Janša u ovom trenutku relativni gubitnik izbora, politička dinamika u Sloveniji i dalje ostavlja prostor za neizvjesne ishode. Njegova sposobnost da, kroz političke i interesne mreže, konsoliduje parlamentarnu većinu ostaje realna, posebno u kontekstu fragmentirane političke scene.

SOVA je u svom izvještaju potvrdila postojanje stranih utjecaja na izborni proces u Sloveniji, uključujući djelovanje paraobavještajnih struktura i njihove kontakte s domaćim akterima, pri čemu su prikupljeni dokazi proslijeđeni nadležnim institucijama. Istovremeno, Janez Janša odbacuje ove nalaze, tvrdeći da je riječ o zloupotrebi državnih institucija u predizborne svrhe te da nisu prezentirani novi relevantni dokazi.

Ukoliko bi Janša uspio formirati vlast, to bi neminovno imalo šire regionalne reperkusije. Njegovi bliski odnosi s Miloradom Dodikom i Aleksandrom Vučićem, kao i raniji kontakti s Nikolom Gruevskim, ukazuju na mrežu političko-poslovnih veza koje nadilaze uobičajene političke i diplomatske okvire. U tom kontekstu, slučajevi poput „Viaducta“ ili „Portoroža“ ilustriraju šire obrasce isprepletenosti politike, kapitala i sivih zona moći u regionu.

Za Bosnu i Hercegovinu to bi moglo značiti dodatno jačanje narativa koji podrivaju državne institucije, ali i intenziviranje ekonomskih, obavještajnih i medijskih utjecaja kroz regionalne saveze. Riječ je o modelu u kojem se politički utjecaj prepliće s ekonomskim interesima i neformalnim centrima moći, što dugoročno može destabilizirati ionako osjetljive institucionalne okvire države.

Parlamentarni izbori u Mađarskoj održat će se 12. aprila. Šta očekujete od tih izbora i eventualne reperkusije na ovaj region?

- Viktor Orbán (Fidesz) predstavlja jednog od ključnih aktera kada je riječ o političkom, ekonomskom i obavještajnom utjecaju na Zapadnom Balkanu. Njegova politika odavno nadilazi nacionalne okvire Mađarske i sistematski se projicira kroz investicije, medijske platforme te političku i sigurnosnu podršku pažljivo odabranim partnerima u regionu.

Posebno je izražena njegova bliska koordinacija s Aleksandrom Vučićem, gdje postoji visok stepen političke sinergije, naročito u pitanjima odnosa prema Evropskoj uniji, migracijama i energetskoj sigurnosti. U Bosni i Hercegovini, Orbánov utjecaj se reflektira kroz podršku političkim opcijama koje zagovaraju slabljenje centralnih institucija, pa i potencijalnu destabilizaciju državnog poretka kroz kontinuirano prizivanje secesije, što posebno artikulira Milorad Dodik (SNSD).

Viktor Orbán (Fidesz) predstavlja jednog od ključnih aktera kada je riječ o političkom, ekonomskom i obavještajnom utjecaju na Zapadnom Balkanu.

Ovakav pristup nije ad hoc prirode, već predstavlja dio šire strategije redefiniranja evropskog političkog prostora u kojem bi suverenistički koncepti i nacionalno orijentirane politike imale znatno izraženiju ulogu. Ipak, Orbán se trenutno suočava s ozbiljnim političkim izazovima na domaćem planu, gdje mu predstoje izbori 12. aprila, uz realnu mogućnost izbornog poraza.

Naizgled, Slovenija i Mađarska su dvije male zemlje, ali su nekako neproporcionalno uticajne i na nas. Kako to komentarišete?

- Iako su Slovenija i Mađarska teritorijalno i demografski relativno male, njihov utjecaj na Zapadni Balkan je nesrazmjerno velik. Članstvo u Evropskoj uniji i NATO omogućava im direktan pristup ključnim političkim i ekonomskim mehanizmima odlučivanja, dok historijska i geografska povezanost s regionom olakšava razumijevanje lokalnih dinamika i efikasno pozicioniranje unutar političkih i poslovnih struktura.

Članstvo u Evropskoj uniji i NATO omogućava im direktan pristup ključnim političkim i ekonomskim mehanizmima odlučivanja, dok historijska i geografska povezanost s regionom olakšava razumijevanje lokalnih dinamika i efikasno pozicioniranje unutar političkih i poslovnih struktura.

Istovremeno, kroz dugoročno izgrađene mreže političkih i ekonomskih elita, ove države ostvaruju utjecaj koji često nadilazi formalne institucionalne kanale, zbog čega nije uvijek transparentan, ali je nesumnjivo operativan i strateški značajan. Dodatnu dimenziju daje i historijski kontekst – činjenica da su Slovenija i Mađarska nekada dijelile zajednički državni okvir sa Bosnom i Hercegovinom kroz Austro-Ugarsku i kasnije kroz jugoslavenske državne formacije, što produbljuje njihove veze i dugoročni utjecaj u regionu.

Rezultati izbora, prije svega u Mađarskoj, ovoga puta bi mogli imati i znatno širi uticaj s obzirom na to da je Mađarska već dugo glavni kočničar evropske podrške Ukrajini. Šta bi se tu moglo promjeniti?

- Pozicija Viktora Orbána u savremenim međunarodnim odnosima je specifična i u velikoj mjeri jedinstvena. Njegova sposobnost da istovremeno održava relacije s Donaldom Trumpom, Vladimirom Putinom i Xi Jinpingom pozicionira ga kao potencijalnog posrednika, ali i kao aktera koji unosi disonancu unutar Evropska unija. Mađarska blokada pojedinih odluka u vezi s Ukrajinom pokazuje kako i jedna država članica može značajno uticati na tempo i pravac zajedničke vanjske politike EU.

Politička kretanja u Sloveniji i Mađarskoj stoga imaju šire implikacije – ne samo za Zapadni Balkan, već i za ukupnu geopolitičku konfiguraciju Evrope. „Orbanizacija Slovenije“ zasad nije uspjela, uprkos snažnoj podršci Janezu Janši i (para)obavještajnog aparata iz inostranstva. Svjedočimo oblikovanju paralelnih političkih tokova unutar EU, gdje pojedine države nastoje voditi autonomniju, pragmatičniju i izdvojenu vanjsku politiku u odnosu na Brisel.

„Orbanizacija Slovenije“ zasad nije uspjela, uprkos snažnoj podršci Janezu Janši i (para)obavještajnog aparata iz inostranstva.

Posebno problematičan aspekt predstavljaju netransparentni finansijski tokovi povezani s mađarskim investicijama na Zapadnom Balkanu, koji služe kao instrument širenja političkog i ekonomskog uticaja. U tom kontekstu ne smije se zanemariti ni Milorad Dodik i procijenjeni kapital od tri milijarde njegove oligarhije u Sloveniji, čija zabrana (Dodikovog) ulaska u Sloveniju dodatno naglašava pitanje prijetnje nacionalnoj sigurnosti Slovenije. Značaj ovih tokova postaje još veći imajući u vidu da je Mađarska neto primalac sredstava iz budžeta EU, povlačeći više sredstava nego što u nju uplaćuje.

Koliko god da je deklarativno Orban "crna ovca" EU, da li možda određenim strukturama u Brisleu potajno odgovara da imaju dežurnog krivca za sve probleme i vlastitu neefikasnost jer ovako uvijek mogu upirati prstom u Orbana ili se možda nadaju da će, ukoliko izgubi izbore tu ulogu preuzeti neki drugi lideri?

- U političkom diskursu Evropske unije, Viktor Orbán često je predstavljan kao „dežurni krivac“. Ipak, takva percepcija ne reflektira samo njegove politike, već i unutrašnje slabosti same Unije. Model odlučivanja zasnovan na konsenzusu otvara prostor za blokade i taktičko uslovljavanje procesa, što realno podriva jedinstvo integracije.

Istovremeno, Evropska unija suočava se sa strukturnim izazovima – od sporosti u donošenju odluka do nedostatka jasno definisane i koherentne strategije. U ovom kontekstu, prisustvo aktera poput Orbána omogućava drugim liderima da dio odgovornosti prebace upravo na njega, gdje on često funkcioniše kao „proxi“ igrač za tuđe interese. Problem, dakle, nije personalizovan u jednoj figuri, već odražava dublje institucionalne slabosti evropskog projekta; Orbán je prije simptom procesa nego njegov uzrok.

Nije isključeno da bi sličnu ulogu u budućnosti mogao preuzeti i Robert Fico, iako je, u poređenju s Orbánom, njegov politički kapacitet i međunarodni domet znatno ograničeniji – čak i unutar šireg konteksta jačanja suverenističkih i nacionalno orijentisanih politika širom Evrope.